Hạ tầng năng lượng thông minh: Chìa khóa cho tăng trưởng xanh của Việt Nam

Sáng 24/6, tại “Diễn đàn Phát triển hạ tầng năng lượng thông minh” do Báo Điện tử Tiếng nói Việt Nam (VOV) phối hợp với các đơn vị liên quan tổ chức, PGS.TS Nguyễn Đình Thọ, Phó Viện trưởng Viện chiến lược, Chính sách Nông nghiệp và Môi trường đã trao đổi nội dung “Xu hướng chuyển dịch năng lượng toàn cầu và bài học kinh nghiệm cho Việt Nam”. Trong đó, PGS.TS Nguyễn Đình Thọ đánh giá, giai đoạn 2025-2026 đang chứng kiến một bước ngoặt của hệ thống năng lượng toàn cầu, với nhiều thách thức cũng như cơ hội đi kèm. PGS.TS Nguyễn Đình Thọ nhận định: “Cơ hội lớn nhất hiện nay là năng lượng tái tạo, vốn ngày càng khẳng định vị thế và chiếm ưu thế trong cơ cấu năng lượng toàn cầu. Tuy nhiên, quá trình chuyển dịch này cũng đi kèm nhiều thách thức. Thời gian qua, cạnh tranh địa chính trị và những biến động trong chuỗi cung ứng, đặc biệt là căng thẳng giữa Mỹ và Iran, đã tác động đáng kể đến thị trường năng lượng và chuỗi cung ứng toàn cầu. Bên cạnh đó, dòng vốn đầu tư cho lĩnh vực năng lượng, nhất là năng lượng tái tạo, vẫn đang phân bổ thiếu cân bằng, chủ yếu tập trung vào Mỹ, Bắc Mỹ, châu Âu và Trung Quốc, trong khi nhiều nền kinh tế đang phát triển gặp khó khăn trong việc tiếp cận nguồn lực tài chính cho quá trình chuyển đổi năng lượng”.

Dữ liệu quốc tế cho thấy đầu tư toàn cầu cho chuyển dịch năng lượng năm 2025 đạt mức kỷ lục 2,3 nghìn tỷ USD, cao gấp đôi dòng vốn dành cho nhiên liệu hóa thạch. Năng lượng tái tạo và điện hạt nhân hiện đóng góp khoảng 42% sản lượng điện toàn cầu, trong khi điện gió và điện mặt trời đang trên đà vượt than đá để trở thành nguồn phát điện lớn nhất thế giới.

Theo PGS.TS Nguyễn Đình Thọ, quá trình chuyển dịch năng lượng toàn cầu hiện bị kéo chậm bởi ba nút thắt cấu trúc gồm: thiếu hụt hạ tầng lưới điện, gia tăng chủ nghĩa bảo hộ và sự phân mảnh dòng vốn đầu tư. Đáng chú ý, nhu cầu điện năng toàn cầu đang tăng mạnh bởi sự bùng nổ của xe điện, quá trình điện khí hóa nền kinh tế và đặc biệt là sự phát triển của trí tuệ nhân tạo (AI) cùng các trung tâm dữ liệu. Trong bối cảnh đó, nhiều quốc gia đang phải tái cấu trúc chiến lược năng lượng, chuyển từ tư duy phát triển nguồn điện đơn thuần sang xây dựng các hệ thống năng lượng thông minh có khả năng điều phối linh hoạt, tối ưu hóa tiêu thụ và bảo đảm ổn định vận hành. PGS.TS Nguyễn Đình Thọ cũng cho rằng cần nhìn vào mối quan hệ giữa chuyển đổi năng lượng và chuyển đổi công bằng. Mặc dù chuyển sang năng lượng tái tạo là xu hướng tất yếu, nhưng nếu chi phí quá lớn khiến người dân và doanh nghiệp không thể gánh chịu thì đây sẽ là thách thức rất lớn cần được cân nhắc trong chiến lược phát triển của Việt Nam. “Đây sẽ là những yếu tố quyết định đối với sự phát triển của lưới điện thông minh. Yêu cầu về điện nền chắc chắn sẽ là thách thức lớn đối với mọi nền kinh tế. Thực tế luôn tồn tại tình trạng nơi thừa điện, nơi thiếu điện. Vì vậy, điện nền là yếu tố bảo đảm hệ thống điện không bị sập nguồn và cũng là thách thức lớn đối với quá trình phát triển năng lượng tái tạo. Chính vì vậy, nếu không phát triển hệ thống lưu trữ năng lượng, hệ thống truyền tải điện và lưới điện thông minh, chúng ta sẽ luôn đối mặt với tình trạng nơi thừa điện, nơi thiếu điện, dẫn đến lãng phí nguồn lực như đã xảy ra trong thời gian qua”, PGS.TS Nguyễn Đình Thọ nói.

Ireland và bài học về hệ sinh thái năng lượng thông minh

Nếu xu hướng chuyển dịch năng lượng toàn cầu cho thấy yêu cầu phải xây dựng các hệ thống năng lượng linh hoạt hơn thì kinh nghiệm của Ireland lại minh chứng rõ nét cách một quốc gia có thể hiện thực hóa mục tiêu đó. Phát biểu tại Diễn đàn, Đại sứ Ireland tại Việt Nam Deirdre Ní Fhallúin nhấn mạnh rằng những thách thức của chuyển đổi năng lượng mang tính toàn cầu và các quốc gia cần học hỏi kinh nghiệm lẫn nhau. Theo bà, “những diễn biến địa chính trị gần đây càng cho thấy rõ tính cấp bách cũng như tầm quan trọng của việc bảo đảm nguồn cung năng lượng sạch, xanh, thông minh và an toàn nhằm đáp ứng nhu cầu của các hộ gia đình, doanh nghiệp và thúc đẩy quá trình chuyển đổi số”. Ireland hiện là một trong những quốc gia đi đầu thế giới về tích hợp năng lượng tái tạo vào hệ thống điện quốc gia. Năm 2025, điện gió đã cung cấp khoảng một phần ba lượng điện tiêu thụ trên toàn đảo Ireland. Cộng hòa Ireland hiện có hơn 5.000 MW công suất điện gió trên bờ, trong đó riêng năm 2025 đã bổ sung thêm 150 MW. Tuy nhiên, theo Đại sứ Deirdre Ní Fhallúin, thành công của Ireland không chỉ đến từ việc phát triển các nguồn điện tái tạo. Bà nhấn mạnh: “Chuyển đổi sang năng lượng tái tạo không đơn thuần là việc gia tăng sản lượng điện từ các nguồn năng lượng tái tạo, mà còn là một thách thức lớn về tích hợp và vận hành đồng bộ toàn bộ hệ thống năng lượng”. Một trong những giải pháp quan trọng mà Ireland triển khai là phát triển hạ tầng năng lượng thông minh gắn với người tiêu dùng. Đến nay, quốc gia này đã lắp đặt khoảng 2,2 triệu công tơ điện thông minh, tương đương hơn 80% số hộ gia đình trên cả nước. Đặc biệt, 97% số công tơ này truyền dữ liệu hằng ngày, tạo nền tảng cho việc áp dụng biểu giá điện linh hoạt theo thời gian sử dụng, theo dõi nhu cầu tiêu thụ và khuyến khích người dân điều chỉnh hành vi sử dụng điện. Theo Đại sứ Ireland, công tơ điện thông minh cho phép người dân lựa chọn thời điểm sử dụng điện hợp lý hơn, giảm chi phí và giảm áp lực lên hệ thống điện vào giờ cao điểm. Kế hoạch hành động vì khí hậu của Ireland cũng thúc đẩy các “biểu giá điện xanh linh hoạt”, giúp người tiêu dùng được hưởng mức giá thấp hơn trong những thời điểm điện gió và điện mặt trời dồi dào.

“Kinh nghiệm của Ireland cho thấy hệ thống công tơ thông minh, sự linh hoạt trong nhu cầu tiêu thụ, quá trình chuyển đổi số, công nghệ lưu trữ, công tác vận hành hệ thống tiên tiến, cũng như sự tham gia của người tiêu dùng cũng đóng vai trò quan trọng không kém gì bản thân việc phát điện từ nguồn năng lượng tái tạo”, bà Fhallúin khẳng định. Bên cạnh đó, Ireland cũng là một trong những quốc gia đi đầu trong việc tìm lời giải cho bài toán cung ứng điện bền vững cho các trung tâm dữ liệu. Theo Đại sứ Ireland, Chính phủ nước này đã ban hành Kế hoạch LEAP (Large Energy User Action) nhằm tạo điều kiện cho các ngành sử dụng năng lượng quy mô lớn phát triển theo hướng bền vững, đồng thời gắn với quy hoạch phát triển năng lượng tái tạo. Theo bà, “mục tiêu chuyển đổi kép”, gồm chuyển đổi số và giảm phát thải carbon, cần được thúc đẩy đồng thời và bổ trợ lẫn nhau. Đây cũng là kinh nghiệm có ý nghĩa tham khảo đối với Việt Nam trong bối cảnh nhu cầu điện cho AI, điện toán đám mây và các trung tâm dữ liệu được dự báo sẽ tăng mạnh trong những năm tới.

Việt Nam cần tháo gỡ những điểm nghẽn nào?

Những kinh nghiệm của Ireland cũng phần nào tương đồng với các khuyến nghị mà PGS.TS Nguyễn Đình Thọ đưa ra cho Việt Nam trong quá trình xây dựng hạ tầng năng lượng thông minh. Theo PGS.TS Nguyễn Đình Thọ, một trong những bài học quan trọng nhất hiện nay là phải chuyển đổi tư duy từ “chạy đua công suất nguồn” sang “quản trị tính linh hoạt của hệ thống”. Thực tế, Quy hoạch điện VIII điều chỉnh đã xác định rõ định hướng phát triển hệ thống điện theo hướng hiện đại và linh hoạt hơn. Đến năm 2030, năng lượng tái tạo (không bao gồm thủy điện lớn) dự kiến chiếm 28-36% tổng công suất nguồn điện, tăng lên 74-75% vào năm 2050. Việt Nam cũng đặt mục tiêu phát triển mạnh điện gió ngoài khơi, điện mặt trời, điện hạt nhân và các hệ thống lưu trữ năng lượng. Luật Điện lực 2024 cùng hàng loạt cơ chế mới như mua bán điện trực tiếp (DPPA), điện mặt trời mái nhà tự sản tự tiêu, giá điện hai thành phần và cơ chế JETP được kỳ vọng sẽ tạo thêm động lực cho quá trình chuyển đổi năng lượng. Bên cạnh hạ tầng kỹ thuật, cơ chế tài chính cũng là vấn đề cần tiếp tục được hoàn thiện. PGS.TS Nguyễn Đình Thọ nhấn mạnh vai trò của lưới điện thông minh và công tơ điện thông minh trong tương lai như bài học kinh nghiệm từ Ireland. Theo đó, hệ thống điện cần đạt tới mức độ linh hoạt cao hơn, cho phép các phương tiện sử dụng điện như xe điện không chỉ tiêu thụ điện mà còn có thể tham gia điều tiết phụ tải, phát điện ngược trở lại lưới khi cần thiết. Trong bối cảnh chuyển đổi năng lượng không còn là lựa chọn mà đã trở thành yêu cầu tất yếu, việc xây dựng một hệ thống năng lượng thông minh, linh hoạt và có khả năng chống chịu cao sẽ là chìa khóa để Việt Nam hiện thực hóa các mục tiêu tăng trưởng xanh, phát triển bền vững và nâng cao năng lực cạnh tranh trong giai đoạn phát triển mới. Theo các chuyên gia, trong tương lai, vai trò của hệ thống điện sẽ bao gồm ba nội dung quan trọng là phát điện, truyền tải điện và lưu trữ năng lượng. Đây sẽ là những yếu tố quyết định đối với sự phát triển của lưới điện thông minh. Yêu cầu về điện nền chắc chắn sẽ là thách thức lớn đối với mọi nền kinh tế. Thực tế luôn tồn tại tình trạng nơi thừa điện, nơi thiếu điện. Vì vậy, điện nền là yếu tố bảo đảm hệ thống điện không bị sập nguồn và cũng là thách thức lớn đối với quá trình phát triển năng lượng tái tạo. Chính vì vậy, nếu không phát triển hệ thống lưu trữ năng lượng, hệ thống truyền tải điện và lưới điện thông minh, chúng ta sẽ luôn đối mặt với tình trạng nơi thừa điện, nơi thiếu điện, dẫn đến lãng phí nguồn lực như đã xảy ra trong thời gian qua. Đối với Việt Nam, những cải cách mạnh mẽ về chính sách năng lượng trong thời gian qua cho thấy quyết tâm thích ứng với xu thế toàn cầu. Trong bối cảnh chuyển đổi năng lượng không còn là lựa chọn mà đã trở thành yêu cầu tất yếu, việc xây dựng một hệ thống năng lượng thông minh, linh hoạt và có khả năng chống chịu cao sẽ là chìa khóa để Việt Nam hiện thực hóa các mục tiêu tăng trưởng xanh, phát triển bền vững và nâng cao vị thế trong chuỗi giá trị toàn cầu.

Nguồn vov.vn